QUY HOẠCH NÔNG THÔN MỚI

Cơ sở lý luận và nguyên tắc quy hoạch nông thôn mới

Quy hoạch nông thôn mới là quá trình tổ chức không gian lãnh thổ, phân bố dân cư, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội nhằm tái cấu trúc sản xuất, nâng cao chất lượng sống và bảo tồn bản sắc văn hóa nông thôn. Về bản chất, quy hoạch nông thôn mới không chỉ là sắp xếp lại đất đai và công trình, mà là một công cụ quản trị phát triển tổng hợp, gắn kết giữa kinh tế – xã hội – môi trường – quốc phòng – an ninh. Các nguyên tắc cốt lõi gồm: phát triển bền vững, lấy người dân làm trung tâm, đảm bảo công bằng tiếp cận dịch vụ cơ bản, tích hợp đa ngành và thích ứng với biến đổi khí hậu. Mỗi đồ án quy hoạch phải dựa trên điều tra hiện trạng chi tiết, phân tích động lực phát triển vùng, đánh giá khả năng chịu tải tài nguyên và hệ sinh thái, từ đó đưa ra cấu trúc không gian tối ưu cho từng xã, từng cụm dân cư.

Phân vùng không gian và tổ chức mạng lưới điểm dân cư

Trong quy hoạch nông thôn mới, việc phân vùng không gian được triển khai theo hướng hình thành khung cấu trúc lãnh thổ gồm: khu trung tâm xã, các thôn bản, vùng sản xuất tập trung, vùng sinh thái – cảnh quan và vùng dự trữ phát triển. Khu trung tâm xã được định hướng là hạt nhân dịch vụ tổng hợp, nơi bố trí trụ sở hành chính, trường học, trạm y tế, chợ, trung tâm văn hóa – thể thao và các công trình công cộng cấp xã. Mạng lưới điểm dân cư được tổ chức theo mô hình phân cấp: trung tâm xã – trung tâm cụm thôn – thôn, bảo đảm bán kính phục vụ hợp lý cho các dịch vụ giáo dục, y tế, thương mại. Tùy điều kiện địa hình và mật độ dân cư, có thể áp dụng mô hình tập trung, bán tập trung hoặc phân tán có kiểm soát, song đều phải đáp ứng yêu cầu an toàn thiên tai, thuận lợi giao thông và tiết kiệm quỹ đất nông nghiệp.

Định hướng sử dụng đất và kiểm soát mở rộng khu dân cư

Định hướng sử dụng đất trong quy hoạch nông thôn mới tập trung vào việc cân đối giữa đất ở, đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất mặt nước và đất hạ tầng. Đất ở nông thôn được bố trí theo nguyên tắc hạn chế mở rộng tràn lan, ưu tiên chỉnh trang, xen ghép trong khu dân cư hiện hữu, kết hợp cải tạo hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Các khu dân cư mới chỉ được hình thành khi có nhu cầu thực sự, gắn với chuyển dịch cơ cấu lao động, phát triển cụm công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp hoặc dịch vụ du lịch nông thôn. Công cụ kiểm soát gồm: chỉ tiêu mật độ xây dựng, tầng cao tối đa, chỉ giới đường đỏ, chỉ giới xây dựng và quy định về kiến trúc cảnh quan, nhằm bảo đảm không gian làng quê hài hòa, không bê tông hóa cực đoan.

Hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội trong nông thôn mới

QUY HOẠCH NÔNG THÔN MỚI

Hệ thống hạ tầng kỹ thuật là trục xương sống của quy hoạch nông thôn mới, bao gồm giao thông, cấp nước, thoát nước, cấp điện, viễn thông và xử lý chất thải. Mạng lưới giao thông được thiết kế theo cấu trúc phân cấp: đường trục xã, đường trục thôn, đường ngõ xóm và đường trục chính nội đồng, bảo đảm kết nối thông suốt với mạng lưới giao thông vùng và quốc gia. Tiêu chuẩn mặt cắt, kết cấu mặt đường, bán kính cong, độ dốc dọc phải phù hợp với điều kiện địa hình và lưu lượng dự báo, đồng thời tính đến yếu tố giao thông nông nghiệp cơ giới hóa. Hệ thống cấp nước sinh hoạt ưu tiên khai thác nguồn nước mặt và nước ngầm bền vững, áp dụng công nghệ xử lý phù hợp quy mô, bảo đảm chất lượng theo quy chuẩn quốc gia, kết hợp giải pháp thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt phân tán hoặc tập trung tùy theo mật độ dân cư.

Thiết kế mạng lưới công trình công cộng và dịch vụ xã hội

Hạ tầng xã hội trong quy hoạch nông thôn mới bao gồm trường học, trạm y tế, nhà văn hóa, khu thể thao, chợ, điểm sinh hoạt cộng đồng và các thiết chế văn hóa – tôn giáo. Mạng lưới công trình công cộng được bố trí theo nguyên tắc tiếp cận công bằng, bảo đảm người dân ở các thôn xa vẫn có khả năng sử dụng dịch vụ trong thời gian di chuyển hợp lý. Trường mầm non và tiểu học thường được bố trí gần khu trung tâm xã hoặc trung tâm cụm thôn, trong khi trường trung học cơ sở tập trung tại trung tâm xã để tối ưu hóa quy mô lớp học. Trạm y tế xã được quy hoạch gắn với trục giao thông chính, thuận tiện cho cấp cứu và liên thông với bệnh viện tuyến huyện. Không gian chợ nông thôn được thiết kế linh hoạt, có khu vực dành cho sản phẩm nông nghiệp an toàn, sản phẩm OCOP và dịch vụ hậu cần nông nghiệp, đồng thời đáp ứng yêu cầu vệ sinh môi trường và phòng cháy chữa cháy.

Tổ chức không gian sản xuất và phát triển kinh tế nông thôn

Quy hoạch nông thôn mới phải gắn chặt với tái cơ cấu ngành nông nghiệp và phát triển kinh tế đa ngành. Không gian sản xuất được tổ chức theo hướng hình thành vùng chuyên canh, vùng sản xuất hàng hóa tập trung, vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và vùng nông nghiệp sinh thái. Các vùng này được bố trí dựa trên điều kiện thổ nhưỡng, nguồn nước, khí hậu, tập quán canh tác và khả năng kết nối thị trường. Hệ thống thủy lợi nội đồng, đường giao thông phục vụ sản xuất, kho bãi, điểm thu gom nông sản, cơ sở sơ chế – bảo quản được tích hợp ngay trong đồ án quy hoạch, bảo đảm chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Bên cạnh đó, quy hoạch còn dành quỹ đất cho cụm công nghiệp nông thôn, làng nghề, khu dịch vụ du lịch cộng đồng, tạo điều kiện chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp – dịch vụ phi nông nghiệp.

Ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quy hoạch

Ứng dụng khoa học công nghệ là yếu tố then chốt nâng cao chất lượng quy hoạch nông thôn mới. Công nghệ GIS, viễn thám, mô hình hóa thủy văn – khí hậu được sử dụng để phân tích hiện trạng sử dụng đất, đánh giá rủi ro thiên tai, dự báo biến đổi khí hậu và tối ưu hóa phương án bố trí không gian. Trong giai đoạn triển khai, các nền tảng chuyển đổi số nông thôn hỗ trợ quản lý dữ liệu đất đai, hạ tầng, dân cư, tài nguyên, giúp chính quyền xã và người dân giám sát việc thực hiện quy hoạch một cách minh bạch. Hệ thống cơ sở dữ liệu không gian được cập nhật thường xuyên, liên thông với cấp huyện, tỉnh, tạo điều kiện điều chỉnh quy hoạch linh hoạt khi xuất hiện các động lực phát triển mới như tuyến giao thông vùng, khu công nghiệp, khu du lịch hoặc các dự án năng lượng tái tạo.

Bảo vệ môi trường, cảnh quan và thích ứng biến đổi khí hậu

Quy hoạch nông thôn mới phải tích hợp chặt chẽ các giải pháp bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu. Không gian xanh được tổ chức theo cấu trúc vành đai sinh thái, hành lang xanh và điểm xanh, kết nối giữa khu dân cư, vùng sản xuất và hệ sinh thái tự nhiên như sông, suối, hồ, rừng. Các vùng trũng, bãi bồi, hành lang thoát lũ được khoanh định rõ ràng, hạn chế tối đa xây dựng công trình kiên cố, ưu tiên bố trí đất nông nghiệp, cây xanh hoặc mặt nước điều hòa. Hệ thống thu gom, phân loại và xử lý chất thải rắn sinh hoạt được quy hoạch theo mô hình cụm xã hoặc liên xã, kết hợp các giải pháp tái chế, ủ phân hữu cơ và giảm thiểu rác thải nhựa. Đối với khu vực ven biển, ven sông, vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng bão lũ, quy hoạch phải đưa ra kịch bản di dời dân cư, nâng cốt nền, xây dựng công trình phòng chống thiên tai và bảo vệ bờ, đồng thời giữ gìn rừng ngập mặn, rừng phòng hộ như lá chắn tự nhiên.

Bảo tồn bản sắc văn hóa và kiến trúc làng quê

Một nội dung quan trọng của quy hoạch nông thôn mới là bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, kiến trúc truyền thống. Các không gian văn hóa như đình, chùa, miếu, nhà thờ họ, giếng làng, cây đa, bến nước được xác định là điểm nhấn cảnh quan, được bảo vệ và tôn tạo trong tổng thể quy hoạch. Kiến trúc nhà ở nông thôn được định hướng theo nguyên tắc hài hòa với cảnh quan, khuyến khích sử dụng vật liệu địa phương, mái dốc, sân vườn, hàng rào cây xanh, hạn chế kiểu kiến trúc đô thị hóa thiếu bản sắc. Quy hoạch cũng dành không gian cho lễ hội truyền thống, làng nghề thủ công, khu trình diễn văn hóa dân gian, tạo nền tảng phát triển du lịch cộng đồng và kinh tế văn hóa. Sự kết hợp giữa hạ tầng hiện đại và không gian văn hóa truyền thống giúp nông thôn mới vừa đáp ứng nhu cầu sống đương đại, vừa giữ được linh hồn làng quê.